Een archief is een verzameling van documenten uit het verleden die men wenst of verplicht is te bewaren.
Een archief kan bestaan uit agenda's en notulen, dossiers, brieven, akten, kaarten, tekeningen, foto's enz. Archiefdiensten hebben archieven in bewaring. Vaak beheren archiefdiensten tevens bibliotheken en soms ook museale voorwerpen en bijzondere collecties.

De archiefdienst is de zorgdrager van de archieven. In Nederland zijn er ca. 220 archiefdiensten, die voornamelijk overheidsarchieven beheren. Dergelijke historische centra beheren vaak ook belangwekkende particuliere archieven. Daarnaast kunnen kerken, bedrijven en andere particuliere instellingen archieven beheren die soms (gedeeltelijk) toegankelijk zijn. Er zijn ook archiefdiensten die heel specifieke archieven beheren zoals het NIOD met archieven betreffende de Tweede Wereldoorlog, en Waterschaparchieven met archieven over polders.

Op basis van de archiefwet van 1995 zijn archiefdiensten die overheidsarchieven beheren verplicht archieven correct te beheren en toegankelijk te maken voor het publiek.
Goed archiefbeheer vereist allereerst dat er deugdelijke (bijvoorbeeld zuurvrije) materialen worden gebruikt. De eisen aan deze materialen zijn opgenomen in de ministeriële regeling 'duurzaamheid archiefbescheiden'. De Archiefwet stelt uitdrukkelijk dat de archieven niet alleen in goede en geordende, maar ook in toegankelijke staat moeten worden gebracht en bewaard. Dit is een voorwaarde om de openbaarheid te waarborgen.

Dit doen zij door een geordend overzicht naar onderwerp van de archieven die zij in huis hebben aan te bieden in een archievenoverzicht. (zie schema)
In veel gevallen is er per archief een overzicht van de inhoud (inventaris genoemd) gemaakt van de verschillende dozen, mappen enz.. Een inventaris bestaat uit beschrijvingen. Voor iedere beschrijving staat een nummer, gevolgd door een inhoud, een datering en een uiterlijke vorm. Een inventaris bevat naast beschrijvingen vaak een toelichtende inleiding en analyses van archiefbestanddelen.
Een archief kan ook nader toegankelijk zijn gemaakt. Dit houdt in dat de afzonderlijke archiefstukken nog uitgebreider zijn beschreven. Lang niet ieder archief is echter nader toegankelijk gemaakt.

De archieven binnen een archiefdienst zijn in beginsel openbaar en kosteloos door iedereen te raadplegen. Wel kan een archiefdienst hier beperkingen leggen op de openbaarheid. In veel gevallen heeft dit te maken met de bescherming van de privacy van personen.
Archiefstukken worden over het algemeen niet uitgeleend, zoals een bibliotheek dat doet. De archiefstukken kunnen geraadpleegd worden in de studiezaal bij de archiefdienst. In de studiezaal is vaak een medewerker aanwezig die u kan helpen.
Het is goed om van tevoren te bekijken wat u wilt inzien en waar u naar toe moet. Bij een aantal archiefdiensten kan er on-line worden gereserveerd. Het stuk ligt dan op de opgegeven bezoekdag al klaar. Bij deze voorbereidingen komt archieven.nl om de hoek kijken.

Op archieven.nl zijn archievenoverzichten, inventarissen en nadere toegangen van ca. 40 archiefdiensten te vinden. Hierin kan op eenvoudige, maar ook op een uitgebreide wijze gezocht worden (zie uitleg zoekfunctie). Daarnaast zijn de gegevens, zoals adressen, verwijzingen naar websites, e-mailadressen en openingstijden van archiefdiensten en historische verenigingen in Nederland opgenomen. Ook hierop kan worden gezocht.